FRANCHISING İŞLEMLERİNDE FRANCHISE ÜCRETİ İLE ROYALITY ÖDEMELERİNİN KDV KARŞISINDAKİ DURUMU

Yayın Tarihi: 01/08/2014

Yayınlanan Yer: Legal Mali Hukuk Dergisi, Ağustos 2014, Sayı: 116

ÖZET

Franchising kelime olarak, isim ve işletme hakkını kullanma anlamına gelmektedir. Franchising sisteminde franchisor ve franchisee olmak üzere iki taraf bulunmaktadır. Franchisor, isim, marka ve sistemin sahibidir. Franchisee ise imtiyaz alandır. Franchising sözleşmelerinin temel unsurlarından biri franchise alanın (franchisee), franchise verene (franchisor) “franchise ücreti” ile “royality” ödemesidir. Çalışmada, yapılan bu ödemelerin 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu karşısındaki durumu ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: Franchising, Franchise, Franchise Lisansını Veren, Franchise Lisansını Kullanma Hakkı Elde Eden, İmtiyaz Hakkı

FRANCHISE PRICE AND THE ROYALTY PAYMENTS AGAINST THE ADDED VALUE TAX, DURING FRANCHISING PROCEDURES

ABSTRACT

Franchising means the right to use trade name, as well as the right to use operation rights. There are two parties involved in the franchising system: “franchisor” and “franchisee”. Franchisor is the owner of the trade name, the trademark, and the system; whereas franchisee is the grant holder. Two of the fundamental elements of the franchising agreements are the “franchising payment” and “royality payment” that the franchisee pays to the franchisor. On this study, we address these payments, against the 3065 numbered Added Value Tax Law.

Keywords: Franchising, Franchise, Franchisor, Franchisee, Royality

1.GİRİŞ

Bilindiği üzere Gelir Vergisi Kanunun 70/5’inci maddesine göre arama, işletme ve imtiyaz hakları ve ruhsatları, ihtira beratı (İhtira beratının mucitleri veya kanuni mirasçıları tarafından kiralanmasından doğan kazançlar, serbest meslek kazancıdır.), alameti farika, marka, ticaret unvanı, her türlü teknik resim, desen, model, plan ile sinema ve televizyon filmleri, ses ve görüntü bantları, sanayi ve ticaret ve bilim alanlarında elde edilmiş bir tecrübeye ait bilgilerle gizli bir formül veya bir imalat usulü üzerindeki kullanma hakkı veya kullanma imtiyazı gibi hakların kiraya verilmesinden elde edilen iratlar, gayrimenkul sermaye iradıdır.

3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu[1]’nun 1’inci maddesinde Türkiye’de yapılan birtakım işlemlerin katma değer vergisine tabii olduğuna ilişkin hükümler mevcuttur. Adı geçen maddenin 1/3-f bendine göre, Gelir Vergisi Kanunu’nun 70’inci maddesinde belirtilen mal ve hakların kiralanması işlemleri de katma değer vergisine tabidir. Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 6’ncı maddesinde yer aldığı üzere işlemlerin Türkiye’de yapılması, malların teslim anında Türkiye’de bulunmasını; hizmetin Türkiye’de yapılmasını veya hizmetten Türkiye’de faydalanılmasını ifade eder.

Franchising sözleşmelerine göre franchise alan (franchisee), franchise verene (franchisor) “franchise ücreti” ile “royality” ödemelerinde bulunmaktadır. Çalışmada, söz konusu ödemelerin hangi gelir unsuru içerisinde değerlendirilmesi gerektiği ve buna ilişkin vergi yükümlülüğü, yukarıda yer alan hükümler çerçevesinde katma değer vergisi uygulaması bakımından ele alınmıştır.

2.FRANCHISING İŞLEMLERİNDE KDV UYGULAMASI

2.1.Franchising Hakkında Genel Bilgiler

Franchising; belli bir ürün veya hizmet konusunda imtiyaz hakkına sahip olan tarafın (franchise verenin-franchisorın) belirli süre, şart ve sınırlamalar dahilinde işin yönetimi ve organizasyonuna ilişkin bilgi ve desteği de sağlamak suretiyle imtiyaza konu ticari işleri yürütmek üzere karşı tarafa (franchise alana-franchiseeye) verdiği imtiyazdan doğan uzun dönemli ve sürekli bir iş ilişkisidir. Başka bir tanımlamaya göre franchising, belirli bir ürünün franchisorın sahip olduğu iş unvanı veya ticari marka altında üretim ve/veya satış hakkının franchiseeye devrini öngören ve süreklilik gösteren ticari bir anlaşmadır[2]. Franchisor, isim, marka ve sistemin sahibidir. Franchisee ise imtiyaz alandır.

Franchising işlemlerinde dört temel unsur bulunmaktadır. Bunlar;

  • Franchisor sahibi olduğu markanın, ismin ya da ticaret unvanının kullanılması için franchiseeye izin verir.
  • Sözleşme süresi boyunca franchisor, franchisee üzerinde etkin bir denetime sahiptir.
  • Franchisor, franchiseeye yine sözleşme süresince belirli yardım ve hizmetlerde bulunur. (Örneğin franchisor, franchiseeye işletmesinin yer seçimi, büyüklüğü, Pazar araştırması, kredi temini, çalışanların eğitimi vb. konularda desteğini verir.)
  • Franchise alan, franchise verene franchise ücreti (Bir defaya mahsus sisteme giriş ve teknoloji bedeli) ile royality (Yıllık ciro veya kâr payı üzerinden devamlı ve belirli dönemler halinde yapılan ödeme) öder[3].

2.2.Franchise Ücreti ile Royality Ödemelerinin Gelir Unsurları Açısından Niteliği

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu[4]’nun “Gelirin Unsurları” başlıklı 2’nci maddesine göre gelire giren kazanç ve iratlar şunlardır:

  • Ticari kazançlar,
  • Zirai kazançlar,
  • Ücretler,
  • Serbest meslek kazançları,
  • Gayrimenkul sermaye iratları,
  • Menkul sermaye iratları,
  • Diğer kazanç ve iratlar.

Yine aynı Kanunun 70/5’inci maddesine göre arama, işletme ve imtiyaz hakları ve ruhsatları, ihtira beratı (İhtira beratının mucitleri veya kanuni mirasçıları tarafından kiralanmasından doğan kazançlar, serbest meslek kazancıdır.), alameti farika, marka, ticaret unvanı, her türlü teknik resim, desen, model, plan ile sinema ve televizyon filmleri, ses ve görüntü bantları, sanayi ve ticaret ve bilim alanlarında elde edilmiş bir tecrübeye ait bilgilerle gizli bir formül veya bir imalat usulü üzerindeki kullanma hakkı veya kullanma imtiyazı gibi hakların kiraya verilmesinden elde edilen iratlar, gayrimenkul sermaye iradıdır.

Yukarıda yapılan açıklamalar çerçevesinde, franchiseenin franchisora yapmış olduğu franchise ücreti ile royality ödemelerinin, franchisor açısından gayrimenkul sermaye iradı olduğu sonucuna ulaşılmaktadır.

2.3.Franchise Ücreti ile Royality Ödemelerinin KDV Karşısındaki Durumu

Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 1/3-f maddesi uyarınca, Türkiye’de yapılan Gelir Vergisi Kanunu’nun 70’inci maddesinde belirtilen mal ve hakların kiralanması işlemleri katma değer vergisine tabidir. Aynı Kanunun 6’ncı maddesi hükmünce, işlemlerin Türkiye’de yapılması, hizmetin Türkiye’de yapılmasını veya hizmetten Türkiye’de faydalanılmasını ifade eder. Kiralama işlemlerinde vergiyi doğuran olay hizmetin ifası ile meydana gelmekte olup Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 10/c maddesine göre birden fazla vergilendirme dönemini kapsayan kiralama işlemlerinde ise Kanunun 10/c maddesi hükmü uyarınca her bir vergilendirme dönemine isabet eden katma değer vergisinin ilgili dönemler itibariyle beyan edilmesi gerekmektedir[5]. Aynı Kanunun 28’inci maddesinde KDV oranı %10 olarak düzenlenmiş ve Bakanlar Kuruluna bu oranı dört katına kadar artırma ve %1’e kadar indirme, farklı mal ya da hizmetler için bu oranlar dahilinde farklı vergi oranları belirleme yetkisi verilmiştir. 2002/4480 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı[6] ile mal teslimleri ve hizmet ifalarına uygulanacak KDV oranlarının tespitine ilişkin ana yapı belirlenmiş olup, son olarak 2012/4116 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı[7] ile, birtakım yeni düzenlemelerde bulunulmuştur. Buna göre KDV oranları, anılan Bakanlar Kurulu Kararına,

– Ekli (I) sayılı listede yer alan teslim ve hizmetler için, %1,

– Ekli (II) sayılı listede yer alan teslim ve hizmetler için, %8,

– Ekli listelerde yer alanlar hariç olmak üzere, vergiye tabi işlemler için,  %18,

olarak tespit edilmiştir. Dolayısıyla ekli listelerde yer almayan franchise ücreti ile royality ödemelerine ilişkin uygulanması gereken KDV oranı %18 olacaktır.

Bir işlem vergisi olan KDV’de vergilendirme yapılabilmesi için bedelin tahsil edilmemesi bir önem taşımamakta, işlemin gerçekleşmesi yeterli bulunmaktadır. Dolayısıyla kiralama işlemlerinde kira bedelleri üzerinden hesaplanan KDV’nin, kira bedellerinin tahsil edilip edilmediğine bakılmaksızın aylık dönemler halinde beyan edilmesi gerekmektedir[8].

Bunun yanı sıra, kira bedelinin peşin olarak tahsil edildiği durumlarda katma değer vergisi, yapılan tahsilat nedeniyle fatura düzenlenip düzenlenmemesine bağlı olarak değişmektedir. Şöyle ki; peşin tahsil edilen kiralar için fatura düzenlenmesi halinde vergiyi doğuran olay Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 10/b maddesine göre faturada gösterilen bedelle sınırlı olmak üzere faturanın düzenlendiği tarihte meydana geldiğinden, tahsil edilen kira bedelinin tamamı üzerinden KDV hesaplanması ve faturanın düzenlendiği döneme ait KDV beyannamesi ile beyan edilmesi gerekmektedir. Gelecek yıllara ilişkin olarak peşin tahsil edilen kiranın Gelir Vergisi Kanunu ve Kurumlar Vergisi Kanunu yönünden ilgili yılların hasılatı olarak kabul edilmesi, fatura düzenlenmesi nedeniyle peşin tahsil edilen kira bedeli üzerinden hesaplanan KDV’nin beyan edilmesine engel oluşturmamaktadır[9]. Peşin tahsil edilen kira tutarı için fatura düzenlenmemesi halinde, toplam kira bedelinin ay cinsinden toplam kira süresine bölünmesi sonucu elde edilen aylık tutarlar üzerinden KDV hesaplanması ve ilgili ay KDV beyannameleri ile beyan edilmesi gerekmektedir. Bu durumda faturaların da aylık dönemler halinde düzenleneceği tabiidir. Aynı zamanda, peşin tahsil edilen kiranın sonraki aylara isabet eden kısımlarının avans olarak kabul edilmesi gerektiğinden ve gerçekleştirilmiş bir teslim ve hizmetin karşılığını oluşturmayan avanslar KDV’ye tabi olmadığından, kiranın peşin tahsil edildiği tarihte KDV hesaplanmayacaktır[10].

Yine anılan Kanunun “Vergi Sorumlusu” başlıklı 9’uncu maddesi uyarınca, mükellefin Türkiye içinde ikametgâhının, iş yerinin, kanuni merkezi veya iş merkezinin bulunmaması hallerinde ve gerekli görülen diğer hallerde Maliye Bakanlığı, vergi alacağının emniyet altına alınması amacıyla, vergiye tabi işlemlere taraf olanları verginin ödenmesinden sorumlu tutabilir. Ayrıca vergi sorumluluğu uygulamasına ilişkin olarak 15 no’lu KDV Genel Tebliği’nin “C” bölümünde (117 seri no’lu KDV Genel Tebliği ile bu bölüm kaldırılmış olup yeni düzenleme aynı şekildedir.) çeşitli açıklamalara yer verilmiştir[11].

Franchisorın tam mükellef esasında vergilendirildiği durumda Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 9/1’inci maddesine göre işlem yapılmasına gerek yoktur. Buna karşın, franchisorın yurt dışında bulunması halinde bu ödemelere ait KDV, yurt içinde yerleşik franchisee tarafından Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 9/1’inci maddesine göre sorumlu sıfatıyla 2 no’lu KDV beyannamesi ile beyan edilip ödenecektir. Sorumlu sıfatıyla ödenen bu vergi, franchisee tarafından aynı dönemde kendi faaliyetlerine ilişkin olarak verilecek 1 no’lu KDV beyannamesinde beyan edilerek indirilebilecektir[12].

Son olarak, Katma Değer Vergisi Kanunu’nun “Beyanname Verme Zamanı” başlıklı 41/1’inci maddesine göre mükellefler ve vergi kesintisi yapmakla sorumlu tutulanlar Katma Değer Vergisi beyannamelerini, vergilendirme dönemini takip eden ayın 24’üncü günü akşamına kadar ilgili vergi dairesine vermekle yükümlüdürler. Aynı Kanunun “Verginin Ödenmesi” başlıklı 46/1’inci maddesi hükmü gereğince beyanname vermek mecburiyetinde olan mükellefler ile vergi kesmekle sorumlu tutulanlar, bir vergilendirme dönemine ait katma değer vergilerini, beyanname verilecek ayın 26’ncı günü akşamına kadar ödemeye mecburdurlar.

3.DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Gelir Vergisi Kanunu’nun 70/5’inci madde hükmü gereğince, franchising işlemlerinde franchiseenin franchisora yapmış olduğu franchise ücreti ile royality ödemeleri, hak kiralamasına ilişkin bir ödeme niteliğinde olduğundan, franchisor açısından elde edilen iradın gayrimenkul sermaye iradı olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 1/3-f maddesine göre ise, Türkiye’de yapılan Gelir Vergisi Kanunu’nun 70’inci maddesinde belirtilen mal ve hakların kiralanması işlemleri katma değer vergisine tabidir. Uygulanması gereken KDV oranı ise %18’dir.

Sonuç olarak franchising işlemlerinde franchiseenin franchisora yapmış olduğu franchise ücreti ile royality ödemeleri KDV’nin konusuna girmekte olup, yukarıdaki bölümlerde bu ödemelere ilişkin KDV’nin hangi durumlarda, ne şekilde beyan edilip ödenmesi gerektiğine ilişkin hususlar ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

KAYNAKÇA

  • KIZILOT Şükrü, “Açıklamalı ve İçtihatlı Katma Değer Vergisi Kanunu ve Uygulaması”, Yaklaşım Yayıncılık, Ankara 2012.
  • SEFER Ferrah, “Franchising İşlemleri ve Vergilendirilmesi”, Vergi Sorunları Dergisi, Sayı: 107.
  • Maliye Hesap Uzmanları Derneği, “Denetim İlke ve Esasları”, Cilt 2, 5. Baskı.
  • 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu
  • 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu
  • 2002/4480 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı
  • 2012/4116 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı
  • Ankara Vergi Dairesi Başkanlığının 19/07/2011 tarihli ve 07.1.GİB.4.06.17.01-KDV-1-2010-14010-3-568 sayılı özelgesi.
  • http://www.vergidunyasi.com.tr/dergiler.php?id=1792

—————————————————————————-

[1] 02/11/1984 tarihli ve 18563 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[2] http://www.vergidunyasi.com.tr/dergiler.php?id=1792

[3] Ferrah SEFER, “Franchising İşlemleri ve Vergilendirilmesi”, Vergi Sorunları Dergisi, Sayı: 107, s. 125.

[4] 06/01/1961 tarihli ve 10700 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[5] Ankara Vergi Dairesi Başkanlığının 19/07/2011 tarihli ve B.07.1.GİB.4.06.17.01-KDV-1-2010-14010-3-568 sayılı özelgesi.

[6] 30/07/2002 tarihli ve 24831 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[7] 01/01/2013 tarih ve 28515 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[8] Şükrü KIZILOT, “Açıklamalı ve İçtihatlı Katma Değer Vergisi Kanunu ve Uygulaması”, Yaklaşım Yayıncılık, Ankara 2012, s. 604.

[9] Şükrü KIZILOT, a.g.e., s. 605.

[10] Şükrü KIZILOT, a.g.e., s. 606.

[11] “Denetim İlke ve Esasları”, Cilt 2, Maliye Hesap Uzmanları Derneği, 5. Baskı, s. 536.

[12] Şükrü KIZILOT, a.g.e., s. 354.

Bu yazı 08-Ağustos içinde yayınlandı ve , , , , , , , , , , olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s